Czy probiotyki działają — kiedy faktycznie pomagają

Szczep, nie gatunek — różnica, która decyduje o wszystkim

Stoisz przed półką w aptece, dziesiątki opakowań, każde krzyczy „zdrowe jelita”, „odporność”, „równowaga”. No i pytanie, które samo się ciśnie: czy to w ogóle działa? W sumie tak, ale tylko w kilku ściśle określonych sytuacjach i wyłącznie wtedy, gdy sięgamy po konkretny, przebadany szczep — tak wynika z najnowszych przeglądów badań, w tym z analiz Cochrane oraz stanowisk FAO i WHO. Cała reszta apteczej oferty to raczej marketing.

Zacznijmy od tego, czym te probiotyki w ogóle są. FAO i WHO opisują je jako „żywe drobnoustroje, które podane w odpowiednich ilościach wywierają korzystny efekt zdrowotny u gospodarza”. I tu dwa słowa klucze: „odpowiednie ilości” oraz „konkretne”. Bo efekt jest, jak to mówią, szczepozależny.

Szczep, nie gatunek — różnica, która decyduje o wszystkim

Eksperci FAO i WHO postawili sprawę jasno: „korzystne działanie wykazane dla jednego szczepu nie może być automatycznie przypisywane innym szczepom”. I to nie jest jakiś tam detal do pominięcia. To w sumie sedno całego problemu.

Bo zobacz — dwa preparaty mogą mieć ten sam gatunek bakterii, a działać zupełnie inaczej. Dlatego napis „Lactobacillus” na pudełku sam w sobie nic nam nie mówi, dopóki nie ma przy nim dokładnego symbolu szczepu. Liczy się pełna nazwa, z numerem … bez tego błądzimy.

Kiedy probiotyki mają twarde dowody

Najmocniejsze dane mamy przy biegunce po antybiotyku. Bo antybiotyk niszczy nie tylko patogeny, ale i tę korzystną mikrobiotę w jelitach, a to powikłanie dotyka mniej więcej od 5 do 39 procent leczonych pacjentów. I tutaj probiotyk faktycznie pomaga.

Przegląd Cochrane dotyczący dzieci pokazał, że odsetek biegunek poantybiotykowych spadł z 19 procent w grupie placebo do 8 procent w grupie, która brała probiotyk. Ale uwaga, autorzy wskazali konkretne narzędzia, a mianowicie: „Lactobacillus rhamnosus lub Saccharomyces boulardii w dawce od 5 do 40 miliardów CFU na dobę wydają się najbardziej odpowiednie” do zapobiegania tej biegunce — tak czytamy we wnioskach.

Druga sytuacja to ostra biegunka infekcyjna. I tu odpowiednie szczepy skracają czas trwania objawów średnio o niemal jeden dzień. Niby niewiele, prawda, ale przy małym dziecku to jednak realna różnica.

Czego probiotyki nie potrafią

A cała reszta obietnic stoi już na sporo słabszym gruncie. Odporność, „oczyszczanie”, odchudzanie, lepszy nastrój — dla tych haseł brakuje solidnych dowodów u osób zdrowych. I co więcej, europejski regulator podchodzi do tematu raczej chłodno.

Europejska Agencja ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) do tej pory nie zatwierdziła żadnego oświadczenia zdrowotnego, które pozwalałoby reklamować suplement słowem „probiotyk” w kontekście korzyści dla zdrowia. I producenci to obchodzą, pisząc o „kulturach bakterii”.

Dawka i forma też mają znaczenie, i to spore. Część preparatów w ogóle nie gwarantuje, że bakterie dotrą żywe do jelita, a liczba CFU bywa deklarowana na dzień produkcji, a nie na koniec terminu ważności. Dlatego cena w wielu przypadkach wcale nie idzie w parze ze skutecznością.

W praktyce wychodzi nam z tego prosta zasada. Probiotyk warto dobierać pod konkretny problem i pod konkretny, opisany w badaniach szczep, najlepiej po rozmowie z lekarzem albo farmaceutą. Przy antybiotyku — ma to sens. Ale „na wszelki wypadek”, codziennie i bez wskazań — raczej nie. Podobne wątpliwości budzą zresztą inne popularne suplementy bez recepty, które kupujemy tak jakoś odruchowo, z przyzwyczajenia.