E-dodatki w żywności — których unikać

Wiecie co? Czasem stoimy przy półce w sklepie, patrzymy na skład jakiegoś batonika i nagle widzimy te wszystkie symbole z literką E… i głowa boli. No i akurat warto wiedzieć, że przez ostatnie cztery lata całkiem sporo się tu zmieniło. Unia wycofała jeden taki symbol z obrotu, a dla kilkunastu kolejnych zaostrzyła zasady — a wszystko opiera się na opiniach Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności. I to realnie zmienia listę E-dodatków w żywności, których unikać radzą instytucje, bo część z nich po prostu straciła status substancji uznanej za bezpieczną.

Najgłośniejsza sprawa to dwutlenek tytanu, czyli ten biały barwnik E171. Komisja Europejska cofnęła zezwolenie na jego stosowanie rozporządzeniem (UE) 2022/63, a podstawą była opinia EFSA z maja 2021 roku.

I tu ciekawostka — urząd wcale nie orzekł, że ta substancja na pewno szkodzi. Stwierdził za to coś innego, co w sumie wystarczyło, żeby ją wycofać.

„Po rozpatrzeniu wszystkich dostępnych dowodów nie można było wykluczyć obaw dotyczących genotoksyczności” — podał EFSA w opinii dotyczącej E171. Genotoksyczność oznacza tu mniej więcej tyle, że substancja może uszkodzić DNA albo chromosomy.

E-dodatki w żywności — których unikać po decyzji o E171

I ten zakaz trafił na nasz, polski grunt — Główny Inspektorat Sanitarny przeniósł go jednoznacznym komunikatem. „Od 7 sierpnia 2022 r. dwutlenek tytanu E 171 nie może być stosowany do produkcji żywności” — wskazał GIS. Wcześniej ten barwnik wpadał raczej wszędzie: do gum do żucia, słodyczy, sosów, wyrobów cukierniczych.

I tu ważna rzecz — zakaz dotyczy żywności, a nie wszystkich produktów w ogóle. W lekach i suplementach E171 wciąż bywa dopuszczalny, bo te kategorie reguluje osobne prawo. Dlatego ten sam symbol możemy jeszcze spotkać na opakowaniu zwykłej tabletki.

Co oznaczają symbole E i jak czytać etykiety

Litera E przy numerze oznacza dodatek dopuszczony do obrotu w Unii Europejskiej, a sam numer wskazuje grupę: barwniki to zakres E100–E199, konserwanty E200–E299, przeciwutleniacze E300–E399, a wzmacniacze smaku okolice E600–E699. Na etykiecie składniki podaje się malejąco według masy, więc im wcześniej pojawia się dany dodatek, tym więcej go w produkcie. Warto sprawdzać, czy obok symbolu nie ma obowiązkowych ostrzeżeń, bo to one najszybciej sygnalizują substancje budzące wątpliwości.

Azotyny i azotany: limity w dół o jedną trzecią

Druga grupa pod lupą to konserwanty mięsa — czyli azotyny E249 i E250 oraz azotany E251 i E252. Tu Komisja Europejska akurat ich nie zakazała, ale mocno ścięła dopuszczalne dawki rozporządzeniem (UE) 2023/2108. Nowe limity obowiązują od 9 października 2025 roku.

A powód jest dość konkretny. Azotyny w przetworzonym mięsie mogą tworzyć nitrozoaminy… a część z nich uznano za rakotwórcze.

„Nowe, niższe maksymalne poziomy mają ograniczyć narażenie konsumentów na nitrozoaminy” — tak to uzasadniła Komisja Europejska, powołując się na ocenę EFSA, którą państwa członkowskie przyjęły jednomyślnie. Branża dostała dwa lata na dostosowanie receptur.

Szóstka z Southampton — wpływ barwników na zdrowie dzieci

Trzecia kategoria to barwniki, które wciąż wolno stosować — ale już z obowiązkowym ostrzeżeniem. Chodzi o tartrazynę E102, żółcień chinolinową E104, żółcień pomarańczową E110, azorubinę E122, czerwień koszenilową E124 oraz czerwień Allura E129. Tę „szóstkę z Southampton” badano pod kątem wpływu na zachowanie dzieci.

I jak teraz wybierzemy z półki produkt z którymkolwiek z tych barwników, to na etykiecie musi być taka formuła: „może mieć szkodliwy wpływ na aktywność i skupienie uwagi u dzieci”. Ale uwaga — to nie jest zakaz sprzedaży, tylko taki sygnał ostrzegawczy dla rodziców.

A mechanizm decyzyjny jest za każdym razem ten sam. Najpierw EFSA jeszcze raz ocenia daną substancję, potem Komisja przekłada te wnioski na przepisy, i dopiero na końcu zmiana trafia na opakowania w sklepie. Podobnym trybem objęto wcześniej kwestię oznakowania produktów spożywczych, gdzie też najpierw zmieniło się prawo, a potem dopiero etykiety.

A następne w kolejce do ponownej oceny są kolejne barwniki i konserwanty z listy re-ewaluacji, którą prowadzi EFSA — a jej harmonogram sięga jakoś tak końca obecnej dekady.

Aplikacje do sprawdzania składu i bezpieczne zamienniki

Skład można szybko zweryfikować w telefonie — aplikacje takie jak Open Food Facts czy Yuka po zeskanowaniu kodu kreskowego rozkładają etykietę na czynniki pierwsze i oznaczają dodatki budzące zastrzeżenia. Zamiast produktów z barwnikami z szóstki z Southampton warto wybierać te barwione naturalnie, np. sokiem z buraka, kurkumą czy karotenami. Z kolei wędliny peklowane azotynami można zastępować pieczonym mięsem bez konserwantów lub wyrobami z krótkim, czytelnym składem.